چک‌لیست سریع: کدام آزمایش‌ها ناشتایی می‌خواهند؟

یادآوری: سیگار، آدامس، چای و قهوه در زمان ناشتایی مجاز نیستند؛ فقط آب ساده بخورید.

 برای آزمایش‌های ناشتا چطور آماده شویم؟

ناشتا بودن قبل از آزمایش به‌معنای دقیق یعنی ۸ تا ۱۲ ساعت چیزی نخورید و ننوشید، به‌جز آب ساده. رعایت این نکات کمک می‌کند نتیجه آزمایش دقیق‌تر و معتبرتر باشد:

1. شام شب قبل سبک باشد
   از غذاهای چرب و نوشیدنی‌های الکلی ۲۴ ساعت قبل پرهیز کنید.
2. مدت ناشتایی را درست رعایت کنید
   بیشتر آزمایش‌ها ۸ تا ۱۲ ساعت ناشتا نیاز دارند؛ برای آزمایش چربی خون بهتر است ۱۲ ساعت کامل ناشتا باشید.
3. فقط آب ساده مجاز است
   قهوه، چای، آب‌میوه، آدامس و سیگار مجاز نیستند.
4. داروهای مزمن را قطع نکنید
   مصرف داروها باید طبق نظر پزشک ادامه پیدا کند، مگر آزمایشگاه یا پزشک خلافش را اعلام کند.
5. مکمل‌ها را با برنامه قطع کنید
   • مکمل آهن و مولتی‌آیرن را ۱۲ تا ۲۴ ساعت قبل مصرف نکنید.
   • اگر دوز بالای بیوتین (B7) مصرف می‌کنید، ۲ تا ۳ روز قبل قطع کنید.
6. بهترین زمان آزمایش ناشتا
   صبح زود (بین ۷ تا ۱۰ صبح) بهترین زمان است. آب کافی بنوشید تا رگ‌ها راحت‌تر پیدا شوند.
7. ویژه آزمایش تحمل گلوکز (OGTT)
   • سه روز قبل رژیم معمول با کربوهیدرات کافی داشته باشید.
   • روز آزمایش، ناشتا باشید و فقط آب ساده بخورید.
   • هنگام آزمایش از سیگار، کافئین و فعالیت بدنی پرهیز کنید.
8. کودکان، بارداری و دیابت
   برای کودکان و زنان باردار ناشتایی طولانی ممکن است خطرناک باشد. افراد دیابتی باید حتماً زمان مصرف دارو یا انسولین را با پزشک هماهنگ کنند.
9. وسایل ضروری همراه داشته باشید
   کارت شناسایی، لیست داروها و یک میان‌وعده سبک برای بعد از خون‌گیری همراهتان باشد.

خلاصه سریع:

• آب ساده ✅
• قهوه، چای، سیگار، آدامس ❌
• غذا و الکل سنگین ۲۴ ساعت قبل ❌

• ورزش سنگین قبل از تست ❌

در ادامه نیاز به ناشتایی هر آزمایش را به تفکیک بررسی می کنیم.

 آزمایش‌های قند، دیابت و چربی خون

آزمایش قند خون ناشتا (FBS)

• مدت ناشتایی: ۸–۱۲ ساعت
• نکته: فقط آب ساده مجاز است؛ استرس یا ورزش سنگین می‌تواند نتیجه را تغییر دهد.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 fbs در آزمایش خون

آزمایش OGTT (تست تحمل گلوکز، شامل بارداری)

• مدت ناشتایی: ۸–۱۲ ساعت (حتماً)
• نکته: بعد از نمونه‌گیری اول، محلول قند خورده می‌شود و چند نمونه در زمان‌های مختلف گرفته می‌شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 شرایط آزمایش تحمل گلوکز

HbA1c (آزمایش a1c ناشتا)

• ناشتایی: لازم نیست
• نکته: نشان‌دهنده‌ی میانگین قند خون در ۲–۳ ماه اخیر است.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 hba1c چیست؟

آزمایش چربی خون ناشتا (کلسترول، LDL، HDL، تری‌گلیسیرید)

• مدت ناشتایی: برای تری‌گلیسیرید بهتر است ۱۲ ساعت؛ کلسترول در برخی راهنماها بدون ناشتایی هم قابل سنجش است.
• پرهیز: از الکل و غذاهای چرب ۲۴ ساعت قبل.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 آزمایش کلسترول خون

آزمایش‌های هورمونی

پرولاکتین

• بهتر است صبح و ناشتا انجام شود.
• پرهیز از استرس، تحریک نوک سینه، نزدیکی و ورزش ۲۴ ساعت قبل.

کورتیزول

• بهترین زمان بین ۸ تا ۹ صبح و در حالت ناشتا.
• به دلیل ریتم شبانه‌روزی، زمان نمونه‌گیری بسیار مهم است.

تستوسترون

• ترجیحاً صبح و ناشتا (۸–۱۰ صبح).
• مصرف مکمل‌ها یا داروها با نظر پزشک مدیریت شود.

تیروئید (TSH, T3, T4)

• نیازی به ناشتایی نیست.
• زمان مصرف لووتیروکسین را طبق توصیه پزشک تنظیم کنید.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 چکاپ ویژه تیرویید

هورمون‌های زنانه (FSH, LH, AMH، استرادیول، پروژسترون)

• نیازی به ناشتایی نیست.
• روزهای خاص چرخه قاعدگی اهمیت بیشتری دارند.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 آزمایش هورمونی زنان

هورمون رشد (GH) و تست‌های تحریکی

• اغلب نیاز به ناشتایی دارند؛ طبق دستور مرکز.

 آزمایش‌های بارداری و غربالگری

آزمایش بارداری (Beta-hCG خون یا ادرار)

• نیازی به ناشتایی ندارد.
• برای تست ادراری خانگی، اولین ادرار صبحگاهی مناسب‌تر است.

غربالگری بارداری (سه‌ماهه اول و دوم)

• نیاز به ناشتایی ندارد.
• استثنا: تست قند بارداری (OGTT) حتماً باید ناشتا انجام شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 چکاپ ویژه قبل از بارداری

ناشتایی برای آزمایش‌های ادرار و مدفوع

• آزمایش کامل ادرار (UA) و کشت ادرار (UC): بدون ناشتایی؛ نمونه صبحگاهی ترجیح دارد.
• آزمایش مدفوع (انگل، خون مخفی، پاراکالپروتکتین): بدون ناشتایی؛ مصرف برخی داروها باید متوقف شود.
• آزمایش مدفوع ناشتا: ضرورتی ندارد.
• ادرار ۲۴ ساعته: نیازی به ناشتایی نیست؛ فقط دستور جمع‌آوری باید دقیق اجرا شود.

ناشتایی برای کبد، کلیه و ریزمغذی‌ها

آزمایش کبد (ALT, AST, ALP, GGT، بیلی‌روبین)

• بهتر است ۸–۱۲ ساعت ناشتا باشید.
• از الکل و غذاهای چرب ۲۴ ساعت قبل پرهیز کنید.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 چکاپ ویژه کبد

آزمایش کلیه (BUN/اوره، کراتینین، eGFR)

• نیازی به ناشتایی ندارد.
• کم‌آبی بدن می‌تواند نتیجه را تغییر دهد؛ آب کافی بنوشید.

پیشنهاد مطالعه: 🔗چکاپ ویژه کلیه

آزمایش آهن و فریتین (TIBC، ترنسفرین)

• معمولاً ۸–۱۲ ساعت ناشتا.
• مصرف مکمل آهن ۲۴–۴۸ ساعت قبل متوقف شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 fe در آزمایش خون چیست؟

آزمایش روی (Zn)، مس، منیزیم، کلسیم

• اغلب ۸–۱۲ ساعت ناشتا.
• مصرف مولتی‌ویتامین‌ها قبل از نمونه‌گیری متوقف شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 zn در آزمایش خون چیست؟

آزمایش ویتامین D

• بهتر است ناشتا انجام شود، اما الزامی نیست.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 آزمایش ویتامین دی

آزمایش لیتیوم خون

• حتماً ۸–۱۲ ساعت ناشتا.
• زمان نمونه‌گیری باید درست قبل از نوبت بعدی دارو باشد.

آزمایش نقرس (اسید اوریک)

• ترجیحاً ۸ ساعت ناشتا.
• از مصرف گوشت قرمز، احشاء و الکل ۲۴ ساعت قبل پرهیز شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 uric acid در ازمایش چیست؟

ناشتایی برای آزمایش پروستات (PSA)

• نیازی به ناشتایی ندارد.
• باید از انزال، دوچرخه‌سواری، ورزش سنگین و ماساژ پروستات ۲۴–۴۸ ساعت قبل پرهیز شود.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 آزمایش پروستات

ناشتایی برای آزمایش‌های عفونی و سایر

• HIV، هپاتیت‌ها، تب مالت: بدون ناشتایی.
• آزمایش‌های انعقادی (PT, INR, aPTT، D-dimer): بدون ناشتایی. داروهای رقیق‌کننده خون را خودسرانه قطع نکنید.
• هلیکوباکتر پیلوری: معمولاً ۶–۸ ساعت ناشتا؛ برخی داروهای معده باید قطع شوند.
• آزمایش عدم اعتیاد برای استخدام: معمولاً بدون ناشتایی، طبق دستور کارفرما.
• آزمایش سلیاک (Anti-tTG, EMA): بدون ناشتایی؛ رژیم فاقد گلوتن قبل از تست نباید شروع شود مگر پزشک گفته باشد.
• آزمایش PCR (مانند کرونا یا HPV): نیازی به ناشتایی ندارد؛ شرایط نمونه‌گیری مهم‌تر است.

ناشتایی برای آزمایش ازدواج

آزمایش ازدواج معمولاً شامل قند و چربی خون است؛ پس باید ناشتا باشید.

ناشتایی برای  چکاپ کامل

برای آزمایش چکاپ کامل، بهتر است صبح و ناشتا انجام شود تا نتایج دقیق‌تر و قابل مقایسه باشند.

پیشنهاد مطالعه: 🔗 چکاپ کامل

مدت ناشتایی لازم برای برخی آزمایش‌های خاص

برخی تست‌های کمتر رایج هم نیاز به ناشتایی دارند که زمان آن‌ها با آزمایش‌های عمومی کمی متفاوت است:

🕓 آزمایش‌هایی که به حداقل ۴ ساعت ناشتایی نیاز دارند

• اوره
• اسید اوریک
• آلدولاز

⏰ آزمایش‌هایی که به ۸ تا ۱۰ ساعت ناشتایی نیاز دارند

• فسفر
• GGT
• تست تحمل لاکتوز
• لیپاز (برای بررسی بیماری‌های پانکراس)
• C-Peptide
• انسولین (برای تشخیص انسولینوما و اختلالات متابولیسم قند و چربی)
• PTH (برای بررسی علت افزایش یا کاهش کلسیم)
• Anti-GBM Ab (برای تشخیص التهاب کلیه ناشی از بیماری‌های خودایمنی مثل سندرم گودپاسچرز)

⏳ آزمایش‌هایی که به ۱۰ تا ۱۲ ساعت ناشتایی نیاز دارند

• آهن
• TIBC
• گلوکاگون (برای ارزیابی فعالیت پانکراس)
• کالسیتونین (برای بررسی سرطان مدولاری تیروئید)
• هموسیستئین

🕐 آزمایش‌هایی که به ۱۲ تا ۱۴ ساعت ناشتایی نیاز دارند

• کلسترول
• تری‌گلیسیرید
• گاسترین
• آپولیپوپروتئین‌ها